Polenizimi dhe lidhja e frutave – Kur kemi kushte të mira klimatike, vetëpllenimi i domates është i kënaqshëm dhe nuk kërkon ndërhyrjen e njeriut. Por, në temperatura të ulëta e në lagështi të lartë ajrore, si dhe në temperatura të larta, vetëpjalmimi i bimëve vështirësohet, ku për pasojë lidhja e frutave nuk është e mirë. Për të përmirësuar frutifikimin, zakonisht prodhuesit aplikojnë trajtimin e lulesave me formula kimike, që përmbajnë auksina. Por kjo teknik për shkak të përdorimit joprofesional, shpesh herë rezulton me fruta jocilësor (boshllëqe, ngjyrë të zbehtë, ndjeshmëri ndaj botritisit, etj.). Një pjesë tjerë e prodhuese, tentojnë përmirësimin e polenizimit nëpërmjet aplikimit të vibrimeve/lëkundjeve të bimëve. Mirëpo nuk ka dyshim se rezultatet më të mira i jep shfrytëzimi i Brumbujve pllenues (Bombus terestris), të cilët janë shumë efikas në pllenimin e luleve. Për aktivitetin e tyre maksimal, nevojitet që kushtet në serrë të jenë në suaza normale, e zakonisht zgjojet me brumbuj vendosen nën hijen e bimëve brenda në serrë, në mënyrë që të mos shpenzojnë shumë energji për ruajtjen e temperaturës së kërkuar brenda zgjoit. Një zgjua normal mbulon 2000-2500 m² domate, ndërsa jetëgjatësia e një zgjoi është 8-12 javë, në varësi nga klima dhe pesticidet e përdorura në serrë.
Ujitja - Është njëra nga shërbimet më të rëndësishme për domaten në serrë. Bimët relativisht shpejt reagojnë në mungesë ose tepricë të ujit, ndërsa simptomat vërehen lehtë, kështu që kjo e lehtëson intervenimin. Para se të kalojnë në fazën e tharjes, bimëve të cilave u mungon uji marrin ngjyrën e gjelbër të mbyllur dhe bëhen të forta. Për dallim prej tyre, bimët të cilat kanë shumë ujë në zonën rrënjore, kanë ngjyrë të gjelbër më të hapur nga normalja dhe pjesërisht zverdhje të gjetheve të poshtme, e cila është pasojë e pamundësisë që ta thithin azotin nga toka.
Është llogaritur se për një bimë të domates (me lartësi prej 90 cm) me masë gjethore plotësisht të zhvilluar, në fazën e frytdhënies (duke mos llogaritur humbjen e ujit në tokë), në varësi nga kushtet e jashtme klimatike, nevojiten dozat e ujit si në tabelën vijuese.
Kushtet klimatike
Sasia e ujit për bimë (litër)
Kohë me shumë vranësira
0.14-0.28
Me vranësira në pjesën më të madhe të ditës
0.28-0.42
Me vranësira relative
0.71-0.85
Me diell me ndryshime të vogla
1.1-1.2
Me diell
1.5-1.8
Për një vegjetacion prej 22 javësh (me nevoja javore prej 9 litrave), mund të llogaritet se një bime i nevojiten rreth 200 litra ujë.
Në mënyrë të thjeshtësuar, ujitja te domatja duhet organizohet si më poshtë:
a) Pas përgatitjes së tokës për mbjellje, të bëhet ujitja e tokës deri në aftësinë e plotë fushore të saj.
b) Pas ndërrimit të fidanëve, bëhet një ujitje për zënie. Ndërsa pas kësaj, duhet të sigurohet një periudhë me thatësi, gjatësia e së cilës do të varet nga cikli i kultivimit, kushtet e tokës, etj., dhe vazhdon derisa lulëria e parë dhe e dytë të jenë formuar mirë dhe të duken
lulëria e tretë dhe e katërt.
c) Pas kësaj, sasitë e kërkuara të ujit jepen në intervale të rregullta deri në fund të prodhimit. Shpeshtësia e tyre duhet të jetë në varësi të klimës, tokës, fazës së zhvillimit dhe metodës.
d) Në asnjë rast, nuk lejohet vyshkja e bimëve.
Të ushqyerit - Për sigurimin e prodhimtarisë së lartë e cilësore, është e nevojshme që rreth zonës rrënjore bimët të kenë sasi të mjaftueshme të materieve ushqyese, të cilat shfrytëzohen lehtësisht. Domatja reagon në mënyra të ndryshme ndaj një numri elementesh ushqyes, por në varësi nga doza e tyre, bima manifeston sjellje të ndryshme lidhur me raportin vegjetacion/riprodhim, shpejtësinë e kalimit të fazave të ndryshme fenologjike, ndjeshmërinë ndaj sëmundjeve e dëmtuesve, apo në shpejtësinë e shfaqjes së çrregullimeve të ndryshme fiziologjike.
Reagimi ndaj azotit - Me rritjen e dozave të azotit, zakonisht rritet edhe vitaliteti i bimëve, si psh: lartësia e tyre, numri i gjetheve dhe ai i luleve të formuara. Po ashtu prodhimi i bimëve, rritet paralelisht me rritjen e dozave të azotit, përderisa ato janë në nivele të moderuara. Por dozat shumë të larta të azotit, reduktojnë prodhimin e realizuar nga bimët. Është e qartë se reagimi i bimëve ndaj azotit nuk varet vetëm nga doza në të cilën përdoret ai, por edhe nga përmbajtja e azotit në tokë dhe intensiteti i mobilizimit, mineralizimit apo denitrifikimit të tij gjatë ciklit jetësor të bimëve.
Reagimi ndaj fosforit - Mungesa e fosforit kufizon rritjen dhe zhvillimin e bimëve, por njëkohësisht redukton edhe numrin e sythave lulorë të formuar dhe vonon lulëzimin e tyre. Ndërsa dozat e larta të fosforit, mund të kufizojnë prodhimin e bimëve dhe të rrisin sasinë e frutave të pjekur, në mënyrë jo uniforme apo të atyre me boshllëqe.
Reagimi ndaj kaliumit- Bimët e rritura në mjedise me nivele të pamjaftueshme të kaliumit, japin fruta me cilësi të dobëta, me boshllëqe, deformime e shije jo të mirë, e gjitha për shkak të mungesës së acideve organike. Rritja e nivelit të ushqyerit me kalium, përmirëson të gjithë përbërësit e cilësisë së frutave, por edhe formën dhe qëndrueshmërinë e tyre.
Reagimi ndaj kalciumit e magnezit- Mungesa e kalciumit redukton lartësinë e bimëve dhe numrin e gjetheve të formuara, ndërsa mungesa e magnezit redukton rritjen dhe prodhimin e bimëve. Shtimi i magnezit në tokë, përmirëson formën dhe cilësinë e frutave. Ndërsa mungesa e magnezit, është një nga çrregullimet ushqimore më të shpeshta te domatja. Kjo dukuri paraqitet më së tepërmi në kushtet e plehërimeve të bollshme me azot e kalium. Kështu psh: humbjet e prodhimit nga mungesa e magnezit arrijnë në 5 % në kushtet e një plehërimi me doza të vogla azoti, por rriten deri në 10 % nëse dozat e azotit janë të larta.
Teknikat e plehërimit të domates në serra - Për të përcaktuar nevojat e bimëve për plehra, paraprakisht kryhen analizat e tokës, të cilat merren të paktën një herë në vit para plehërimit bazë. Ndërkohë, me rëndësi të veçantë në përcaktimin e dozave ditore të plehërimit është njohja e ritmeve ditore të asimilimit të elementëve kryesorë ushqyes nga bimët, ngase ky fakt lejon të përcaktohen dozat ditore të plehrave që do të përdoren për të plotësuar ato, si dhe raportet midis elementëve bazë ushqyes, në periudha të ndryshme të zhvillimit të bimëve. Plehërimi i domates në serra realizohet nëpërmjet këtyre mënyrave të plehërimeve: a) Plehërimit bazë, plehërimit shoqëruese dhe plehërimit plotësuese.
a) Plehërimi bazë i bimëve - Bëhet me plehra organike dhe minerale, ku përmes tij synohet që toka në kohën e mbjelljes së bimëve të ketë pH 6-6.5, rezerva të mjaftueshme fosfori, për të gjithë ciklin e rritjes, sasi të mjaftueshme azoti për fazën e parë të rritjes, por jo me shumicë, ngase nxitet rritja e tepruar e bimës, dhe po ashtu ky plehërim të siguroji rezerva të mjaftueshme kaliumi, të cilat sigurojnë cilësi të mira fruti në fazat e hershme të prodhimit.
Doza e plehrave që mund të përdoren në plehërimin bazë varet nga pjelloria e tokës. Shpërndarja e plehrave bazë kryhet përpara punimeve të tokës (plehrat organike dhe një pjesë e atyre fosforike e të kaliumit) dhe përpara punimeve të fundit përgatitore të shtratit të mbjelljes. Me këto të fundit mund të shpërndahen edhe pesticidet e nevojshme për dezinfektimin e tokës nga sëmundjet kërpudhore, apo për luftimin e insekteve dhe nematodeve të tokës.
Në tabelën vijuese është paraqitur norma orientuese e plehërimit bazë të domates:
Niveli i pjellorisë në tokë
Sasitë e rekomanduara (kg lëndë aktive/100 m²)
N
P
K
Mg
I ulët
3.5
2.5
5.5
2.8
Mesatar
2.8
1.5
4.4
2.0
I lartë
2.0
0.5
3.2
1.2
Shumë i lartë
1.2
0
1.9
0.4
b) Plehërimet shoqëruese - Kanë për qëllim të nxisin lidhjen e shpejtë të bimëve me tokën dhe rritjen e shpejtë të saj, menjëherë pas mbjelljes në vendin e përhershëm. Këto plehërime kryhen pak para mbjelljes së fidanëve në vendin e përhershëm ose krahas mbjelljes së tyre. Plehërimet shoqëruese zakonisht kryhen nëpërmjet tretësirave ushqimore të varfra në azot e kalium, por të pasura në fosfor. Qëllim i tyre është të nxisin aktivizimin e menjëhershëm të sistemit rrënjor dhe lidhjen e shpejtë të bimëve me tokën. Plehërime të tilla, janë të domosdoshme në mbjelljet e hershme, kur për shkak të temperaturave të ulëta të tokës, ritmi i asimilimit të fosforit nga sistemi rrënjor i bimëve është shumë i ulët.
c) Plehërimet plotësuese - Duhet të jenë të atilla, që të sigurojnë vendosjen dhe ruajtjen e raporteve normale midis rritjes vegjetative dhe asaj riprodhuese të bimëve. Në përcaktimin e dozave të plehrave, duhet të kemi parasysh faktin se kërkesat e bimëve për elementë të caktuar ushqyes janë të ndryshme në faza të ndryshme të fenologjisë së tyre. Kërkesat e bimëve rriten paralelisht me rritjen e tyre, dhe kështu arrijnë maksimumin në fazën e rritjes intensive të frutave. Kësaj faze duhet t’i korrespondojë edhe maksimumi i dozave të plehrave plotësuese. Plehërimi rigoroz i domates duhet të respektojë: 1) kërkesat biologjike të bimëve në periudha të caktuara biologjike të saj, 2) rendimentin e parashikuar, 3) gjendjen e pjellorisë së tokës, 4) koeficientet e shfrytëzimit të elementëve ushqyes nga toka dhe plehrat, etj.
Në tabelën vijuese janë paraqitur normat orientuese për plehërimin plotësues të domates në serra, të shprehura në kg/ditë/1000 m²:
Faza fenologjike
N
P2O5
K2O
Trapiantim-lulesa e parë
0.10
0.10
0.10
Lulesa e parë-formimi i lulesës 5
0.20-0.40
0.12-0.24
0.30-0.50
Lulesa e pestë-fillimi i vjeljes
0.50-0.80
0.30-0.50
0.75-1.20
Periudha e vjeljes
0.60-0.80
0.40-0.45
0.90-1.20
6 javë para vjeljes së fundit
0.20-0.30
0.12-0.18
0.30-0.45
Një element tjetër shumë i rëndësishëm në plehërimin e domates është edhe respektimi i kërkesave për raportet optimale midis elementeve bazë, azot fosfor e kalium, në përputhje me fazat fenologjike të bimëve. Këto raporte ndryshojnë nga 1:2:1, menjëherë pas trapiantimit, në 1:1:1 në fazën e rritjes vegjetative të bimëve dhe 2:1:3-4 në rritjen intensive dhe pjekjen e frutave.
Plehrat shpërndahen bashkë me ujin, në dy metoda të ndryshme:
1) Metoda sasiore dhe
2) Metoda proporcionale.
Me metodën sasiore plehrat përzihen me ujin për ujitje, duke përdorur për këtë qëllim një depozitë ‘by pas’. Në këtë rast faktori që kontrollon kultivuesit e domates, është sasia totale e plehut të përdorur. Sasitë e rekomanduara të plehrave me këtë metodë, janë 2-5 kg/ha/ditë në 2-3 javët e para pas trapiantimit të bimëve dhe 10-20 kg/ha/ditë në fazën e rritjes intensive dhe të frutifikimit.
Me metodën proporcionale përqendrimi i plehrave në tretësirën ushqimore, rregullohet përgjatë gjithë periudhës së plehërimit. Në këtë rast, për përzierjen e plehrave me ujin, përdoren injektor venturi ose pompa hidraulike për plehërim. Metoda proporcionale mundëson kontrollin e plotë të përqendrimit të plehrave në tokë, prandaj është shumë e rekomandueshme në tokat e lehta dhe ranore, të varfra dhe me aftësi të ulët absorbuese. Përqendrimet e rekomanduara të plehrave me këtë metodë janë 0.1-0.2 g/litër në javët e para pas trapiantimit dhe 0.3-0.5 g/litër gjatë fazave të mëvonshme. Nëse plehërimi aplikohet një herë në 2 ose 3 ujitje, përqendrimi i plehrave rritet në të njëjtën masë, por duke i kushtuar vazhdimisht vëmendje shmangies së kripëzimit në tokë.
Vjelja e frutave të domates - Koha e pjekjes së frutave të domates, varet kryesisht nga temperatura e ajrit dhe pozicioni në ulëri. Rritja e temperaturës së ajrit (brenda kufijve optimal) shpejton pjekjen e domates. Frutat në pozicionin e fundit të lulërisë, kanë periudhë rritjeje më të gjatë të se frutat e parë. Periudha mesatare e rritjes së frutave të domates është 45-60 ditë.
Duke pasur parasysh largësinë e tregut, në të cilin planifikohet që të ofrohet prodhimi, nevojitet që të përcaktohet koha e vjeljes, që të arrijnë frytet deri te destinimi i fundit në prekshmëri të plotë, me pamje tërheqëse dhe me cilësi sa më të mirë që është e mundur.
Vjelja duhet të zhvillohet gjatë kohës së thatë dhe të freskët, pas vesës ose para mbrëmjes. Pas perëndimit të diellit duhet t’i iket vjeljes, por edhe gjatë kohës me shi, për shkak se frutat do të kenë lagështi, e të cilat më lehtë prishen. Duhet të mos dëmtohen frytet dhe pjesët tjera bimore gjatë vjeljes (prodhimet e dëmtuara shpejt prishen, kalben dhe paraqesin rrezik për prodhimet e shëndosha me të cilat vijnë në kontakt), por edhe të sigurohet transport i shpejtë dhe i përshtatshëm deri te magazina ose deri te stacioni i grumbullimit, ku prodhimi në rast të mbajtjes më të gjatë duhet të vendoset në kushte të ajrosjes, kushte të errëta dhe të ftohta e të ngjashme.
Kushtet optimale për depozitim/ruajtje të fryteve të domates për 3-4 javë, në frigorifer dhe ambiente ftohëse, duhet të sigurojnë temperaturë -1 deri +1 oC dhe lagështi relative të ajrit 90 %.
Duhet ë përmendet fakti se frytet e perimeve, vazhdojnë me funksionet jetësore edhe pas vjeljes (frymëmarrje, pjekje), kështu që për shkak të shkëputjes së ngrohtësisë dhe ujit, vjen deri te tharja, vyshkja, kalbja, ndryshimi i shijes, aromës dhe ngjyrës. Këta faktorë duhet të merren parasysh, gjatë planifikimit të transportit dhe sasisë së kontraktuar e cila duhet të arrijë në treg.
Gjatë sortimit dhe paketimit të perimeve të freskëta, si parime kryesore mund të merren rregullat e përgjithshme për vënien e perimeve në qarkullim (tregtim), gjë që kërkon të plotësohen këto gjashtë (6) kushte kryesore: 1) frutat e perimeve të jenë të pjekura e të freskëta, 2) mos të jenë të ndotura, 3) mos të jenë të lagura apo të kalbura, 4) të mos përmbajnë mbeturina nga mjetet për mbrojtjen e bimëve në sasi që mund të jetë e dëmshme për shëndetin, 5) mos të kenë aromë e shije të panjohur dhe të pakapshme e të mos përmbajë përzierje mekanike, 6) të mos kenë çarje, vrima, dëmtime nga insektet, sëmundje, ngrirje dhe dëmtime tjera mekanike, e as mangësi tjera që mund të ndikojnë në keqësimin e cilësisë
